Χρονολογία

Στις λεκάνες του Αιγαίου και του Ιονίου το χρονολογικό σύστημα που χρησιμοποιείται για την ταξινόμηση αρχαιολογικών χώρων και τέχνεργων, είναι πολύ όμοια με αυτήν που χρησιμοποιείται σε γειτονικές γεωγραφικές περιοχές στην κεντρική και ανατολική Μεσόγειο, την χερσόνησο των νότιων Βαλκανίων και τη Μικρά Ασία. Οι πολιτιστικές εξελίξεις που είναι μοναδικές στις δύο αυτές συνδεόμενες μεταξύ τους λεκάνες, εννοείται ότι αλλάζουν με διάφορους τρόπους τη συνολική εικόνα. Οι πολιτιστικές εξελίξεις της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής υποδιαιρούνται σε μεγάλες χρονολογικές περιόδους, οι οποίες βασίζονται πρωτίστως στην επικρατούσες λιθοτεχνίες και τους επακόλουθους τρόπους τροφοσυλλογής/παραγωγής. Οι εξελίξεις του ανθρώπινου γένους και οι κλιματικές συνθήκες αποτελούν τους βασικούς παράγοντες αυτών των αλλαγών στην παραγωγή εργαλείων, τη διατροφή και την πολιτισμική πολυπλοκότητα κατά την Ύστερη Παλαιολιθική περίοδο. Στη συνέχεια, η κλιματική αλλαγή και η πολιτιστική πολυπλοκότητα αποτέλεσαν τους καθοριστικούς παράγοντες. Οι κυριότερες υποδιαιρέσεις και η αντίστοιχη διάρκειά τους για την προϊστορική περίοδο είναι:

Παλαιολιθική Εποχή

Mεσολιθική Εποχή

Nεολιθική περίοδος

Εποχή του Χαλκού

Οι χρονολογήσεις που δίδονται παρακάτω για την Παλαιολιθική και τη Μεσολιθική είναι χωρίς βαθμονόμηση. Αυτό σημαίνει ότι δείχνουν ραδιοχρονολόγηση και όχι ημερολογιακή χρονολόγηση. Εκφράζονται με τον προσδιορισμό “προ παρόντος” [ΠΠ=BP=before present]. Ως παρόν συμβατικά θεωρείται το έτος 1950. Στην Πύλη όλες οι άλλες χρονολογίες εκφράζονται είτε π.Χ. είτε μ.Χ.

Η Παλαιολιθική Εποχή υποδιαιρείται ως εξής:

Κατώτερη = περ. 2,5 εκ. – 200.000 π.π.

Μέση = περ. 200.000 – 45.000 π.π.

Ανώτερη = περ. 45.000 – 9500 π.π.

Η Μεσολιθική Εποχή υποδιαιρείται ως εξής:

Κατώτερη = περ. 9500 – 9000 π.π.

Ανώτερη = περ. 9000 – 8000 π.π.

Η Νεολιθική Περίοδος υποδιαιρείται ως εξής:

Πρώιμη = περ. 6000 – 5000 π.Χ.

Mέση = περ. 5000 – 4500 π.Χ.

Ύστερη = περ. 4500 – 4000 π.Χ.

Τελική = περ. 4000 – 3000 π.Χ.

Αυτές οι χρονολογικές διαφοροποιήσεις επιτρέπουν στους προϊστοριολόγους και τους αρχαιολόγους να καθορίσουν μείζονες πολιτιστικές εξελίξεις και να χρονολογήσουν με μεγαλύτερη προσέγγιση το εξεταζόμενο αρχαιολογικό υλικό. Χρησιμοποιούνται διάφορες τεχνικές ραδιοχρονολόγησης για να αποδώσουν «απόλυτη χρονολόγηση» (χωρίς απόκλιση) σε ημερολογιακά χρόνια σε μια αρχαιολογική απόθεση και μερικές φορές και σε ένα τέχνεργο. Για την Εποχή του Χαλκού στο Αιγαίο υπάρχουν τρεις κύριες υποδιαιρέσεις: Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (ΠΕΧ), Mέση Εποχή Χαλκού (MΕΧ), Ύστερη Εποχή του Χαλκού (ΥΕΧ). Εκτός από την κατηγοριοποίηση Πρώιμη/Μέση/Ύστερη εντός του συστήματος της Εποχής του Χαλκού υπάρχουν επιπλέον υποδιαιρέσεις φάσεων για την καθεμιά από αυτές: I/II/III και συχνά υπό-φάσεις A/B/Γ. Αυτές με τη σειρά τους υποδιαιρούνται σε 1 και 2, ή πρώιμη/μέση/ύστερη. Επιπλέον η Αιγαιακή χρονολόγηση διαιρείται σε τρεις γεωγραφικές χρονολογήσεις: «Μινωική» για την Κρήτη,  «Ελλαδική» Για τη Νότια Ηπειρωτική Ελλάδα και τα γειτονικά νησιά  και «Κυκλαδική» για τα νησιά των Κυκλάδων. Έτσι, ΠM/ΠΚ/ΠΕ; MM/MΚ/MΕ; ΥM/ΥΚ/ΥΕ.

Για λεπτομερέστερη ανάλυση των βασικών χρονολογικών θεμάτων και των τοπικών ορολογιών της προϊστορικής περιόδου βλ. http://www.dartmouth.edu/~prehistory/aegean/?page_id=67

Για την Κυρίως Ελλάδα η Πρώιμη και η Μέση Εποχή του Χαλκού υποδιαιρούνται ως εξής:

Πρωτοελλαδική I, II και III

Η Μεσοελλαδική περίοδος συνήθως δεν έχει υποδιαιρέσεις.

Η Ύστερη Εποχή του Χαλκού στη νότια Ηπειρωτική Ελλάδα ονομάζεται συνήθως Μυκηναϊκή, καθώς και Υστεροελλαδική. Υποδιαιρείται ως εξής:

ΥΕ I

ΥΕ IIA-B

ΥΕ IIIA1-2

LH IIIB1-2

ΥΕ IIIC πρώιμη/μέση/ύστερη

Στην Κρήτη η Εποχή του Χαλκού υποδιαιρείται συνήθως με τον εξής τρόπο:

Πρωτομινωική IA-B

Πρωτομινωική IIA-B

Πρωτομινωική III

Mεσομινωική IA-B

Mεσομινωική IIA-B

Mεσομινωική IIIA-B

Υστερομινωική IA-B

Υστερομινωική II

Υστερομινωική IIIA1-2

Υστερομινωική IIIB

Υστερομινωική IIIΓ

Υπομινωική

Εκτός από - ή παράλληλα με - την τοποθέτηση στην ορολογία της Πρώιμης/Μέσης/Ύστερης Μινωικής περιόδου, επειδή τα ανάκτορα υπήρξαν το μείζον χαρακτηριστικό της Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, και επίσης υπήρχαν διαφορετικές βαθμίδες κοινωνικοπολιτικής πολυπλοκότητας, πολλοί ειδικοί χρησιμοποιούν και τους εξής χρονολογικούς όρους:

Προανακτορική = ΠM IA-MM IA (περ. 3100/3000-1925/1900 π.Χ.)

Παλαιοανακτορική = MM IB–MM IIB (περ. 1925/1900–1750/1720 π.Χ.)

Νεοανακτορική = MM IIIA–ΥM IB (περ. 1750/1720–1490/1470 π.Χ.)

Μονοανακτορική = ΥM II-ΥM IIIA1 (περ. 1490/1470 - 1370 π.Χ.)

Μετανακτορική = ΥM IIIA2-Γ (περ. 1370 – 1075/1050 π.Χ.)

Στα νησιά των Κυκλάδων χρησιμοποιείται το εξής σύστημα:

Πρωτοκυκλαδική I = Ομάδα Γκρότας-Πηλού

Πρωτοκυκλαδική II = Ομάδα Κέρου-Σύρου

Πρωτοκυκλαδική IIIA = Ομάδα Καστριού

Πωροκυκλαδική IIIB = Φάση Φυλακωπής 1

Mεσοκυκλαδική I-III

Υστεροκυκλαδική I-III

Μετά την Εποχή του Χαλκού στο τέλος της πρώτης χιλιετίας π.Χ. οι δύο λεκάνες εισέρχονται σε μια «πρώτο-ιστορική», η οποία είναι, χονδρικά, το αντίστοιχο με την «Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου» σε γειτονικές περιοχές. Ακολουθεί  η ιστορική περίοδος που ξεκινά περ. στον 8ο αιώνα π.Χ. Η χρονολόγηση αρχαιολογικών αποθέσων και τέχνεργων από αυτό το σημείο και εξής επιτυγχάνεται με το συνδυασμό τεχνικών υψηλής ακρίβειας σχετικής χρονολόγησης (όπως η εξέλιξη των κεραμικών ρυθμών, των σχημάτων των αγγείων και η εξέλιξη των αρχιτεκτονικών ρυθμών), με ιστορικά γεγονότα, γραπτά κείμενα, επιγραφές και νομίσματα. Αυτές οι δύο πρώτο-ιστορικές περίοδοι υποδιαιρούνται συμβατικά ως εξής:

Πρωτογεωμετρική περίοδος = περ. 1050 – 900 π.Χ.

Γεωμετρική περίοδος = περ. 900 -725/700 π.Χ.

Aρχαϊκή περίοδος = περ.  725/700 – 490 π.Χ.

Κλασική περίοδος = 490 – 323 π.Χ.

Ελληνιστική = 323 – 146 π.Χ.

Ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδος = 146 π.Χ.– 337 μ.Χ.

Βυζαντινή περίοδος = 337 – 1453 μ.Χ.

Οθωμανική περίοδος = 1453 – 1821 μ.Χ.

Οι προ-Οθωμανικές περίοδοι υποδιαιρούνται συνήθως σε Πρώιμη/ /Mέση/Ύστερη. Στην Ύστερη Βυζαντινή περίοδο και την πρώιμη φάση της Οθωμανικής κατοχής υπάρχουν τοπικές χρονολογήσεις συνδεδεμένες με την κατά τόπους Ενετοκρατία, Φραγκοκρατία ή την κατοχή από τους Γενουάτες.

Ελληνικά